Een persoonlijk betoog over de potentie van (online) leren
10 maart 2023 | William de Kaste | https://williamdekaste.nl
De wereld van opleiden en leren is volop in ontwikkeling. De actuele mogelijkheden van digitale hulpmiddelen (bijvoorbeeld Apps en ChatGPT) bieden leerprofessionals de kans om creatieve oplossingen voor vraagstukken te bedenken. Daarbij zorgen deze innovatieve tools ervoor dat het voor leerprofessionals een interessante en uitdagende tijd is. Volgens de auteur Tom Bos is voldoende expertise opgedaan voor het succesvol toepassen van online leren, zowel nu als in de nabije toekomst. En zoals Tom zelf schrijft: “Lang verhaal kort: er is behoefte om leren op groeiende schaal te kunnen faciliteren, al helemaal als er nieuwe problemen ontstaan die het leren beperken”. Dit maakt duidelijk dat hij de ambitie heeft om online leren voor iedereen toegankelijk te maken.
Onderwijs
De geschiedenis leert ons dat de opvattingen over opleiden en leren veranderen als gevolg van bijvoorbeeld maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Tom Bos start in de tijd ‘leren door te doen’ met daarbij ook het gevaar voor eigen leven. Elkaar helpen bij het aanleren van een vak werd in de tijd van de Gilde via het ‘meester-gezel’ ingericht. Dit was toen een passende en voor de hand liggende investering. Overigens zien we dit principe op beperkte schaal nog wel terug, zoals bij het leren autorijden.
Een aantal historische ontwikkelingen (klassikaal opleiden, boekdrukkunst, internet en artificiële intelligentie) biedt nieuwe mogelijkheden om mensen vakbekwaam te maken. De uitdaging nu is het leren en werken zodanig te integreren dat zowel de medewerker als organisatie daar maximaal rendement uit kunnen halen.
Het is aantrekkelijk om naast de formele leerroute ook de potentie van informeel leren te stimuleren. Mooi voorbeeld is ‘sneaky learning’ en het persoonlijke verhaal van Tom dat hij moeite heeft gehad met zijn werkvoordspelling. Hij gaf dit bij collega’s aan en prompt kreeg hij een aanbod voor bijles. Uiteindelijk bouwde hij met de collega’s een app – Dees & Tees – waardoor ook andere collega’s dit konden oefenen. In dit voorbeeld doorbrak Tom ook zijn eigen schaamte, waardoor hij ook een hulpvraag stelde. Dit geeft voor mij als lezer aan hoe belangrijk een stimulerend leerklimaat is voor succesvol (online) leren.
Online leren – waarom het nog niet werkt
In Nederland hebben we een goede internetdekking en het klimaat van online leren is positief-kritisch, dat wil zeggen dat we welwillend zijn om online leeroplossingen te gebruiken en dat we hoge eisen stellen aan de kwaliteit. Bij het aanbieden van online leeroplossingen zijn er zevental problematische condities te benoemen. Een voorbeeld is dat online leren een efficiënte en standaard oplossing voor een grote groep medewerkers kan zijn. De uitdaging is om op basis van het niveau te blijven differentiëren. Een tweede voorbeeld is dat online leren het ‘transfer’ probleem vergroot. Een laatste voorbeeld is dat we onvoldoende vanuit het leerdoel redeneren. De keuze dient af te hangen van het doel dat je ermee wilt bereiken.
Na het lezen van deze zeven problematische condities blijkt gelukkig dat er ook mogelijkheden zijn om ze te lossen.
Online leren – waarom het misschien wel werkt
Een gezonde twijfel of online leren wel werkt is ook bij de auteur aanwezig. Door de opgedane expertise ontstaan wel meer mogelijkheden om online leren succesvol in het leerproces van de medewerkers te integreren. Een belangrijke leerschool hiervoor was het ophalen van feedback door online leermiddelen vooraf te testen, soms wel door honderden medewerkers. Uiteindelijk zijn er zes belangrijke voordelen die de toepassing van online leren aantrekkelijk maken. Het is allereerst altijd en overal beschikbaar. Het tweede voordeel is dat je de aandacht van de deelnemers langdurig kan vasthouden door prikkelende en interactieve sessies, waarbij de praktijksituaties herkenbaar zijn. Een derde voordeel is de informatie die een online systeem genereert, waardoor zowel de deelnemers als de moderatoren veel feedback kunnen genereren. Als vierde vormt de constante kwaliteit een belangrijke rol. Je kan als ontwikkelaar de beste video, teksten of voorbeelden kiezen. Dit heeft een positieve invloed op de ervaren betrouwbaarheid en kwaliteit van het leerprogramma vanuit het perspectief van de lerende. In lijn met kwaliteit is het vijfde voordeel, namelijk ‘altijd toegang tot het beste’. Zo is er veel online materiaal beschikbaar en kan je kiezen uit de beste leermeesters wereldwijd. Dit maakt het mogelijk om voor iedereen kwalitatief hoogwaardig materiaal aan te bieden. Als laatste is online leren laagdrempelig in gebruik. Dit komt door de huidige techniek die voorhanden is, maar ook de mogelijkheid om in eigen tijd en tempo informatie eigen te maken.
Online leren – uitgangspunten voor succes
De auteur geeft een rijke beschrijving van allerlei wetenswaardigheden die een positieve invloed kunnen hebben op de ervaren kwaliteit van online leren. Zo is het devies ‘maak leren klein’. Dit kan op verschillende manier, zoals het aantal prikkels terugbrengen met als functie de aandacht te sturen of grote leerroutes opdelen in kleine blokken. Laat ook tussen de blokken ruimte om het geleerde te verwerken, zodat dit ook een bijdrage levert aan het veranderen van gedrag. Een tweede motto is ‘een flow veroorzaken’. Dit betekent de aandacht van de lerende pakken. Dit kan als de randvoorwaarden (techniek, didactiek, kwaliteit) in orde zijn. Voordeel is dat een online systeem data genereert. Op basis van deze data is het online leermiddel continu te verbeteren. Ook de mogelijkheid om zelf invloed uit de oefenen op het leerprogramma (niveau, keuze leerroute) stimuleert de wil om de volgende stap te maken. Een voor mij nieuw (spel)principe uit de game industrie is ‘dynamic difficulty adjustment’. In een online spel krijg je in het begin eerst dicht op elkaar beloningen, maar daarna zit er steeds meer tijd tussen. Als speler moet je dan meer doen voor eenzelfde beloning. Het is voor het bereiken van ‘flow’ belangrijk dat er in het begin door de lerende al succeservaringen worden opgedaan. Een laatste voorbeeld van een praktijkwijsheid in dit boek is de aandacht voor het goed begeleiden van de lerende tijdens de uitvoering van de (groeps)opdrachten. Het komt regelmatig voor dat goedbedoelde praktijk opdrachten om wat voor een reden dan ook niet worden uitgevoerd of ontoereikende feedback genereren.
Toekomst is nu
De laatste hoofdstukken bieden ruimte voor toekomstige bespiegelingen en het toepassen van datgene wat ook nu al technologisch mogelijk is. Zo zijn in de toekomst technologische middelen vaker integraal onderdeel van een gezond en veerkrachtig leven. Vanuit het perspectief van leren is een hoge mate van differentiatie mogelijk en krijg je kwalitatief hoogwaardige feedback.
Zo ver zijn we nog niet op dit moment. Tom Bos gaat in op een aantal aandachtpunten en combineert dit met de inbreng van hetgeen hij door vallen en opstaan heeft geleerd. Hierbij is het gebruik van data essentieel. Zo kan je door verschillende condities het online leren meer personaliseren, zoals het aanspreken van de persoon bij voornaam, casuïstiek volledig op de persoon afstemmen, feedback geven op basis van het niveau of passende suggesties geven door het bereiken van het volgende leerdoel. Zorg ervoor dat je niet in de ‘fabeltjesfuik’ terecht komt, waarbij de lerende zich conformeert aan de wetten van het algoritme en daardoor vergelijkbare aanbevelingen krijgt. Als laatste is er meer aandacht voor de belofte van technische middelen, zoals ‘Vitual Reality (VR), Argumented Reality (AR) en Metaverse’. Metaverse is een wereld waarin alle verschillende apps en activiteiten naadloos in elkaar gevlochten zijn in een nieuwe wereld. Gelukkig blijft Tom Bos aandacht houden voor de mens binnen dit geheel. Hij bespreekt het verschil tussen de mens en de machine. Ook bespreekt hij de potentie van ons brein en de inzichten die de wetenschap ons kan bieden. Gelukkig blijven we nog een aantal toekomstige en sciencefictionachtige voorstellingen maken, zoals het uploaden van kennis en vaardigheden in de hersenen, zoals dit in de film ‘the Matrix’.
Persoonlijk betoog
De (ouderwetse) toekomst van het onderwijs omvat veel praktijkervaring en voorbeelden hoe je online leren effectief kan inzetten. Hierdoor ontstaat de kans om veel medewerkers de mogelijkheid te bieden datgene te leren wat nodig is om het werk te blijven uitvoeren. Het is duidelijk dat Tom Bos een belangrijke boodschap heeft, namelijk het (online) leren voor iedereen toegankelijk maken. Maak daarbij wel zelf de eerste stap. Dit zet hij kracht bij door te schijven: “pas toe, kopieer, verbeter: alles is goed. Zo lang je er maar iets mee doet.”
Drs. William deKaste is eigenaar van Williamdekaste.nl (L&D Expert) en hoofddocent Learning and Development in Organisations aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). Eerder was hij 11 jaar opleidingsdirecteur van de voltijd en deeltijd bachelor L&D in Organisations. Hij heeft zitting in de adviesraad van Develhub en het tijdschrift voor ontwikkeling in organisaties (TVOO). Zijn expertisegebieden zijn strategisch L&D, persoonlijk leiderschap, ontwerpen van leertrajecten, (onderwijs)verandering en effectmeting (william.dekaste@han.nl).